GARDEN CITY (1) Kunnen we de komende jaren nog wat leren van iemand die in 1898 een boek schreef over de ideale manier om een stad te ontwikkelen? Het antwoord is verborgen in onderstaande samenvatting. Diagram 5. De bijzondere tekening van Howard, waarin hij zijn ideale samenleving Garden City uitbeelde. Een beperkt aantal inwoners, snel bereikbaar groen en water, een uniek openbaar vervoer en een goede "High Road" rondom de satelliet steden. Werk in de buurt en landbouw producten met korte afstanden naar het afzetgebied. Dat zijn in het kort de ijzersterke punten van zijn plan.   GARDEN CITIES OF TO-MORROW Ebenezer Howard . . . Flevopolders: een vooruitgeschoven project van Garden City's? . . .   Voorwoord Eigenlijk beschrijft Ebenezer Howard een maakbare stad, uitgaande van een agrarisch gebied, geheel vanaf nul startend. Nederland heeft in de Flevopolders een dergelijke unieke start kunnen en willen maken. In hoeverre dat volgens deze ideeën is uitgevoerd leest u hier. Er zijn ook aanzienlijke verschillen, die na het lezen van Howard zijn originele denkbeelden, nu duidelijker dan ooit naar voren komen als regelrechte missers in het nieuwe 'maakbare' gebied. In Nederland begon de industriële revolutie wat later dan in Engeland. Vandaar dat de uitwassen en snelle, soms ongewenste veranderingen, hier ook wat minder voelbaar waren. Vooral in Engeland groeide de verhoudingen rond 1900 scheef en het was juist daar, dat er een tegenstroom ingang kwam om de leefsitutatie, die in relatief korte tijd sterk was verslechterd, te verbeteren.   Letchworth, De Eerste Garden City.   Hier draaide het rond 1900 in Engeland om: Het gedachtengoed van Howard blijkt dankbaar bestudeerd te zijn door de ontwerpers van Almere, Flevoland (Teun Koolhaas, Alle Hosper) en voorzover mogelijk nuttig toegepast. Vele parallelen zijn te trekken uit de plattegrond van Almere Stad en omliggende (Garden City's) tuinsteden. Ook de goede busverbindingen en vrije banen verwijzen ernaar. Waar een duidelijk afwijking is ontstaan ten opzichte van Howards plannen is de infrastructuur, de treinverbinding vormt een essentieel onderdeel om goederen en mensen snel, veilig en met (groene) energie te vervoeren. Iets dat door de uitgebreide industrieterreinen in Almere helaas, allemaal per vrachtauto (naar verre markten) moet gebeuren. Het lijkt in Zuidelijk Flevoland zo te zijn dat de Hoge- en Lage Vaart een deel van de omsluiting in insluiting voor zijn rekening neemt, zonder grote inspanningen om het transport over het water te stimuleren. Er is wel degelijk transport over binnenwaters (kijk maar naar de binnenvaartschepen in Almere aan de Hoge Vaart), maar dat zou sterk moeten worden uitgebreid. Temeer omdat de spoorverbindingen te minimaal zijn aangelegd, zonder dwarsverbanden en verbindingen. Ook de aanleg van de nieuwe Hanzelijn brengt naar noemenswaardig geen verbetering in.   Garden Cities of To-Morrow heruitgave in 1902. Redactie en voorwoord door F.J. Osborn en introductie door Lewis Muford. Herdruk in 1946.     E. Howard Ebenezer Howard (1850-1928) is de naam om te onthouden, hij introduceerde zijn 'Garden City Project'. Zijn eigenlijke opleiding was niet bijzonder en op 21-jarige leeftijd ging hij naar Amerika, waar hij in Nebraska tot de ontdekking kwam dat hij géén boer wilde worden. Hij verhuisde naar Chicago en daar gebruikte hij zijn kennis van steno om werk als verslaggever voor kranten en overheid uit te voeren. In 1876 was hij weer terug in zijn geboorteland Engeland waar hij werk vond bij een bedrijf dat officiële parlementaire rapporten produceerde. Daar zou hij de rest van zijn leven blijven. Howard was in zijn vrije tijd druk bezig om zich te verdiepen in sociale gebeurtenissen, hij las veel en uit al deze interesses kwam in 1989 zijn boek met als titel "To-Morrow" uit. Met als ondertiteling: "A Peaceful Path to Real Reform". Hij stelde, in het boek dat op zijn eigen kosten was gemaakt, dat er nieuwe steden van een beperkte(re) omvang nodig waren, die van te voren goed gepland zouden moeten worden. Deze zouden omgeven moeten zijn met een vaste strook van landbouwgrond. Howard's zijn ideeën sloegen aan en er kwam zelfs financiële steun om de plaats Letchworth (ten noorden van Londen) volgens zijn ideeën te ontwikkelen. Hier vandaan zou een begin voor een massale beweging in de richting van het nieuwe bouwen moeten worden ingezet. En uiteraard daarmede ook de verbetering in luidden voor betere leef- en werkomstandigheden. In 1902 verscheen een herdruk met een andere titel om de beweging die hij in gang had gezet verder te ondersteunen. Maar het zou toch nog even duren tot de eerste wereldoorlog toen een tweede stad werd gesticht volgens Howard's zijn gedachtengoed, het was Welwyn Garden City.   Ideeën van Howard In een korte samenvatting van twee van de hoofdstukken uit het boek leren we hoe hij tot zijn ideeën kwam en wat de achterliggende gedachten waren. Hoe in een cluster er meerdere cirkels bij zouden kunnen komen als de bevolking bleef groeien. Howard was geen ontwerper of landschapsarchitect en hij realiseerde zich dat het bouwen van een of meerdere clustersteden er in de praktijk heel anders zouden kunnen komen uit te zien als in theorie. Hij voegde daarom bij elk van zijn tekening toe: "Diagram only". Hij wilde hiermede ondersteunen dat het slechts richtlijnen en denkpatronen bevatte die hij had getekend. Een 'echt' plan zou niet kunnen worden getekend, zonder dat er een plaats zou worden gekozen. Toch zijn zijn afbeeldingen ook in de huidige tijd nog steeds zeer actueel en bijzonder indringend en krachtig. Een cirkel om een grote stad heen met kleinere cirkels in de nabije omgeving was al eerder door anderen ook bedacht vanwege de voordelen voor de opzet. Zowel op het gebied van architectuur als op bouwtechnisch en transport gebied. Howard stelde een constante cirkelvormige strook van open landbouwgrond voor rond "Central City". Dat werd goed ontvangen in die tijd en spoedig werd het bijna als een dogma gebruikt bij het maken van plannen van nieuwe steden in Engeland. Zijn meest imposante plan en toepassing was dat van een groter Londen in 1944. Samen met een ring van nieuwe steden rond Londen's Greenbelt. In 1908 had H.V. Lanchester in een artikel in een brits professioneel tijdschrift hetzelfde voorgesteld. Thomas Mawson herdrukte Lanchester z'n tekening in het Civic Art van 1911. De grondprincipes daarvan verschenen al een jaar daarvoor in een van de prijs-winnende plannen voor een Groot Berlijn. Rudolf Eberstadt beschreef in een artikel voor de R.I.B.A. conferentie in Londen, een nieuwe stadsplanning. Zijn boek had als titel "Handbuch des Wohnungswesens und der Wohnungsfrage". Daar werd een deel van Howard z'n hoofdstuk over Social Cities aan toegevoegd om duidelijk te maken op welke manier er zou moeten worden gebouwd als de bevolking zou toenemen. Garden City's zijn grens was op ongeveer 30.000 - 32.000 inwoners gesteld. Boven dat aantal zou op enige afstand een nieuwe hulpstad moeten worden gebouwd. Hij gebruikte, zoals later zou blijken ten onrechte, het voorbeeld van Adelaide in Australië. Deze stad werd na dat aantal inwoners uitgebreid. Maar later bleek dat de planning en opzet wel degelijk sterk afweken van het Garden City's voorstel. Het Town-country magnetisme De lezer wordt gevraagd om zich voor te stellen: Een imaginair gebied van zo'n 6.000 are, met argrarische bestemming. Het zou voor een voordelige prijs te koop zijn op de vrije markt voor 40 pond per are of te wel 240.000 pond. (Een voorbeeld dat in Nederland vrijwel identiek over zou komen bij de nieuwe Flevopolders: Wieringermeer, Noordoost polder en Flevoland, helaas nog niet bij de Markerwaard). Het land zou in handen komen van vier vertrouwenspersonen van onbesproken gedrag en het werd met een aandelenkapitaal bekostigd. De grond werd onderpand. De bewindvoerders zouden er zo lang zorg voor dragen tot het overgedragen zou kunnen worden aan de inwoners van Garden City. Het is het stad-land magnetisme dat hierop is gebaseerd. Een essentieel onderdeel van het plan is dat de grond wordt verhuurd, waarbij het batig saldo van land -> stad wordt gebruikt voor het uitvoeren van stedelijke ontwikkelingen en scholen, parken, wegen etc. Na aftrek van kosten zou het bedrag aan het Gemeente van de nieuwe gemeenschap worden geschonken. Het principe van waardevermeerdering met daarbij geld vrijmaken voor openbare gemeenschappelijke voorzieningen werd door Howard duidelijk naar voren gebracht, alhoewel het al meerdere keren werd toegepast. De belangrijkste items zijn: om voor de industriële bevolking werk te vinden tegen aantrekkelijke lonen om de leefbaarheid zeker te stellen en de omgeving aantrekkelijker te maken om in meer vast werk te voorzien   Klik in de afbeelding voor een vergroting. Voor de ondernemers van dergelijke grote projecten, architecten, aannemers, bouwers en werkers van allerlei disciplines was het een manier om verzekerd te zijn van een waardestijging van hun inspanningen ten opzichte van betere leef- en werkomstandigheden op een vaste basis. Voor de landbouwers, die voor een deel land moesten afstaan was er de mogelijkheid om in de stroken rond de plaatsen hun producten op een efficiënte manier aan de man te brengen. Zonder lange transporttrajecten, zoals tegenwoordig schering en inslag is. Onvoorstelbaar eigenlijk dat vlees en andere producten van de ene vrachtauto en continent of land naar het andere wordt vervoerd zonder enig benul om die voorzieningsproducten dicht bij de consument te produceren en verkopen. Howard wist rond 1900 hoe dat moest worden aangepakt, in de eeuw daarna zijn we dat principe willens en wetens kennelijk vergeten . . . Howard had het beste voor met de levensstandaard en natuurlijke leefomgeving van alle echte arbeiders van welke rang of stand dan ook. Met een economische combinatie van "Town -> Country" magnetisme. Waarbij het land in handen zou komen van de gemeenschap. Garden City zou in de buurt van het centrum van de 6.000 are grond worden ontwikkeld, met een oppervlak van ca. 1.000 are. Met een cirkelvormige opzet.   Diagram 3 is een deel uitgelicht, hetgeen nuttig is bij de volgende beschrijving. Howard benadrukt dat wederom alle tekeningen alleen maar als doel hebben om iets te vertellen, het heeft volgens hem geen enkele stedebouwkundige ondergrond of richtlijn. Hij bedoelde dat het als een diagram moet worden gezien, een blauwdruk om de gedachten van de uitvoerders in de goede richting te sturen. Het uitwerken, kon volgens Howard, alleen geschieden als de omgeving, de plek waar het zou gebeuren bekend zou zijn.   Diagram 5 is het grondplan van het gebied, waarbij de stad (Central City) de spil vormt. Zie boven op deze internet pagina. Uit de uitgave 'Town planning in practice'. Voorstel voor spoorbrug Letchworth. Zes geweldige boulevards, elk 36 meter breed, doorsnijden de stad van het centrum naar de buitenkanten, waarbij het in zes gelijke delen of segmenten zou worden verdeeld. In het centrum is een cirkelvormige ruimte gepland van ongeveer vijf en een half are, aangelegd als een prachtig en van ruim water voorziene tuin. (Ook hier denken we terug aan de ontwikkeling van Almere met het Weerwater als watertuin.) En rond deze tuin zijn de grote publieke gebouwen gesitueerd, het stadhuis, concertgebouw, bibliotheek, theater, museum en ziekenhuis. Het dwarsschip van het Crystal Palace, ontworpen door Sir Joseph Paxton, voor de Great Exhibition 1851, Hyde Park, Londen.   De rest van de grote omcirkelde ruimte "Crystal Palace" is een publiek park van 145 are. Met recreatie gebieden die gemakkelijk toegankelijk zijn voor het publiek. Een soort Vondelpark of Westerpark in Amsterdam. Het Westerpark is voor een groot deel op het terrein van de oude Westergasfabriek gesitueerd en niet als recreatiepark opgezet. Het Vondelpark was wel vanaf het begin als recreatieterrein bedoeld voor de bewoners. Het Rembrandtpark in Bos en Lommer / de Baarsjes / Oud-Zuid werd in een later stadium met dezelfde intentie als het Vondelpark aangelegd.   Vondelpark Amsterdam. Rond het Central Park (behalve waar het door de boulevards werd doorsneden) is een bredte glazen arcade "Crystal Palace", de ingang tot het park. Dit gebouw is bij nat weer een van de aantrekkelijke onderkomens voor de mensen. Wetende dat als het weer veranderd en slechter wordt, hier snel en goed onderdak kan worden gevonden. De in de omgeving geproduceerde goederen worden hier te koop aangeboden. Kortere transportwegen zijn er niet. Geen intercontinentale transporten: een kort verbindingstraject tussen consument en producent. De ruimte die het Crystal Palace omsluit is echter een heel deel groter dan nodig is voor deze bestemming. Een aanzienlijk deel daarvan wordt gebruikt als Winter Garden, waarbij het geheel een aantrekkelijke uitstalling vormt voor een permanente uitstalling / tentoonstelling. Door de cirkelvormige aanleg is het voor elke bewoner binnen een afstand van 550 meter bereikbaar. Als we het Crystal Palace in Letchworth verlaten op weg naar de buitenste ring van de stad, dan kruisen we Fifth Avenue, voorzien van een bomenrij, zoals bij alle wegen naar de stad toe. The Mall in Londen is ook zo'n imposante verschijning van een weg met bomen. Aan de ring in Letchworth zijn bijzonder fraaie huizen ontwikkeld, elk op eigen grond en als we doorlopen, zien we dat de meeste huizen ofwel in concentrische cirkels zijn gebouwd of zicht hebben op de verschillende avenues (de naam voor de cirkelvormige wegen). Ze kunnen ook naar de boulevards zijn gericht of de wegen die allemaal samenkomen bij het centrum van de stad. We vragen aan een vriend die ons vergezeld op onze ontdekkingsreis, hoe groot het aantal inwoners van deze kleine stad zou zijn. We hadden gehoord dat ongeveer 30.000 in de stad zelf en ongeveer 2.000 in de landbouwkundige gebieden zou zijn. Verder dat er 5.500 bouwlocaties waren met een gemiddelde grootte van ongeveer 6 x 40 meter. De kleinste maat zou voor dit doel uitkomen op 6 x 30 meter. Let op de vele verschillende architectuur stijlen, vertelde mijn vriend, en de ontwerpen van de huizen en groepen huizen. De ene heeft een gewone tuin en co-operatieve keuken. We leren onderwijl dat het uitgangspunt bij het ontwerp van de woningen een harmonieus geheel dient te vormen met de lijnen van de wegen, waarbij de plaatselijke overheid de regie en toestemming in handen heeft. Toch wordt naast basisvoorzieningen en inrichtingen zoveel mogelijk de vrije hand gelaten aan de voorkeuren en smaak van toekomstige bewoners. We lopen nog steeds naar de buitenkant van de stad toe en komen bij de 'Grand Avenue'. Deze doet zijn naam eer aan, aangezien de weg 126 meter breed is en ring van groen van ca. 5 kilometer lang. Deze verdeeld dat deel van de stad dat buiten Central Park ligt in twee delen. Het omvat een aanvullend park van 115 are, waar de afstanden tot de inwoners niet meer is dan 220 meter bedraagt. In dit prachtige gebied zijn er zes deelgebieden van elk vier are, bestemd voor openbare scholen met de omringende speelplaatsen en tuinen. Andere deelgebieden zijn voor kerken, die door de kerkgemeenschappen kunnen worden opgericht (buiten de openbare fondsen om). We zien dat de huizen die op de Grand Avenue uitkijken anders zijn, dan in de eerder weergegeven diagram 3 is aangegeven. Ze zijn anders neergezet ten opzichte van de concentrische ringen om daarmee een langere zichtlijn te krijgen voor de Grand Avenue. De bedenker Howard.   Aan de buitenste ring van de stad zijn fabrieken, warenhuizen, markten, stukgoederen zoals kolen opslag, hout opslag etc. ondergebracht. Ze zijn allemaal gericht op de cirkelvormige treinverbinding die de hele stad omvat (inter-municipal railway). Deze treinverbinding heeft aansluitingen op de hoofd treinweg van en naar de stad die door het gebied gaat. Deze opzet maakt het mogelijk om goederen in efficiënt te verladen vanaf de groothandel om ze direct naar e.v.t. verder weg gelegen markten te sturen. Of om ze direct naar de warenhuizen, winkels of fabrieken te sturen. Daarmee wordt niet alleen een groot deel van de verpakking overbodig en de kans op schade wordt kleiner. Het verkeer op de wegen kan daardoor aanzienlijk worden verminderd, iets waar het in ondermeer Almere en Lelystad niet goed is gegaan. De infrastructuur met spoorverbindingen is ten opzichte van Howard's ideeën veel te sterk achtergebleven. Met een windmolenpark wordt groene energie opgewekt om treinen te laten rijden, de vrachtauto's blijken volgens een krantenbericht van 24 mei 2008 steeds meer betrokken bij ongelukken en overbelading waardoor de infrastructuur meer dan normaal te lijden heeft. Alle machines worden (we schrijven rond 1900 !) met elektriciteit aangestuurd, hetgeen resulteert in een lagere kostprijs voor een kilowattuur voor de inwoners voor verlichting of andere doeleinden. (We denken hierbij nu aan windenergie en zonnepanelen). Het afval van de stad wordt (her)gebruikt in de argrarische delen van het gebied. Daarbij dient u te denken aan grote boerderijen en kleinere boerderijen. Waarbij een veelheid van producten kunnen worden geproduceerd. Veel wordt overgelaten aan de persoonlijke inzet en interesse van de boeren om bij te dragen in het grotere geheel van de gemeenschap. Daaruit volgt al snel dat het handig is om graan op grote velden te verbouwen, ofwel in loondienst of als commerciële uitbater. De verbouw van groenten en fruit en bloemen vereisen een meer persoonsgebonden aanpak die door kleinere individuele ondernemers kunnen worden opgezet. (Dit gedachtengoed is in de loop van de tijd gewijzigd: groenten en fruit en vergeet de bloementeelt niet, zijn inmiddels grootschalige ondernemingen). In Engeland is de eerste Garden City tot stand gekomen. Luchtfoto van de stad, waarbij de structuur opvallend is.     Klik in de afbeelding voor een vergroting Diagram 3. Aan de rechterzijde vermelde hij: "A diagram only" (onderstreept) met daarbij "Plan must depend upon site selected". Hij wilde duidelijk maken dat het om het idee ging, niet om een actuele invulling en uitwerking. Welkom in Letchworth Engeland 2008. Norton Way, zuid Letchworth begin 1900. naar de volgende pagina naar boven